چشمم همیشه خیسه… دیگه خسته شدم.
این جملهای است که بارها در مطب شنیده میشود. اشکی که مدام روی گونه میریزد، گوشه چشم را ملتهب میکند، صبحها با ترشح بیدار شدن را به عادت تبدیل میکند و کمکم این سؤال در ذهن شکل میگیرد که چرا این مشکل، با وجود مصرف دارو و قطره، همچنان باقی مانده است.
در بسیاری از این بیماران، مسئله اصلی انسداد مسیر تخلیه اشک است؛ مشکلی که ساده آغاز میشود اما در صورت بیتوجهی میتواند به التهابهای مکرر، عفونت کیسه اشکی، درد، تورم گوشه داخلی چشم و حتی تشکیل آبسه منجر شود. این روند تدریجی، کیفیت زندگی را آرام و بیصدا تحت تأثیر قرار میدهد.
انسداد مجرای نازولاکریمال و پیامدهای آن
انسداد مجرای نازولاکریمال شایعترین علت اشکریزش مزمن در بزرگسالان است. وقتی اشک نتواند مسیر طبیعی خود را به داخل بینی طی کند، در کیسه اشکی تجمع پیدا میکند. این تجمع، محیطی مستعد برای التهاب و رشد عوامل عفونی ایجاد میکند و بهتدریج زمینه بروز عفونتهای مکرر کیسه اشکی را فراهم میسازد.
در مراحل اولیه، علائم ممکن است خفیف باشند، اما با گذشت زمان، ترشحات چرکی، التهاب پوستی اطراف چشم و احساس فشار در گوشه داخلی چشم ظاهر میشوند. در موارد پیشرفته، حتی خطر گسترش عفونت به بافتهای اطراف نیز وجود دارد.
مروری دقیق بر آناتومی دستگاه اشکی و اهمیت آن در انتخاب روش جراحی
در مراحل ابتدایی، درمانهای دارویی میتوانند علائم را کاهش دهند، اما زمانی که انسداد ماهیت مکانیکی پیدا میکند، درمان قطعی اغلب بدون جراحی امکانپذیر نیست. هدف جراحی، ایجاد یک مسیر جایگزین و پایدار برای تخلیه اشک است؛ مسیری که اجازه ندهد اشک و ترشحات در کیسه اشکی تجمع پیدا کنند.
این مداخله جراحی با عنوان کلی داكریوسیستورینوستومی شناخته میشود و امروزه به دو روش اصلی انجام میگیرد: روش خارجی و روش اندوسکوپیک. نکته کلیدی، انتخاب روش جراحی انسداد مجرای اشکی متناسب با شرایط هر بیمار است.
آناتومی دستگاه اشکی و ارتباط آن با انتخاب روش جراحی
دستگاه اشکی شامل نقاط اشکی، کانالیکولهای فوقانی و تحتانی، کانالیکول مشترک، کیسه اشکی و مجرای نازولاکریمال است که در نهایت به داخل حفره بینی تخلیه میشود. کیسه اشکی در گوشه داخلی چشم و در حفرهای استخوانی قرار دارد که دیواره آن مستقیماً با فضای داخل بینی مجاور است.
همین ارتباط آناتومیک، اساس جراحی داكریوسیستورینوستومی را تشکیل میدهد. محل دقیق انسداد ـ چه در سطح کیسه اشکی و چه در مجرای نازولاکریمال ـ نقش تعیینکنندهای در انتخاب روش جراحی انسداد مجرای اشکی دارد. در انسدادهای کانالیکولی، گاهی اقدامات ترمیمی مکمل نیز لازم میشود.
تعریف و اصول فنی داكریوسیستورینوستومی خارجی (External DCR)
در داكریوسیستورینوستومی خارجی، جراح از طریق یک برش پوستی بسیار کوچک در کنار بینی، معمولاً در امتداد چین طبیعی پوست، به کیسه اشکی دسترسی پیدا میکند. این محل برش بهگونهای انتخاب میشود که پس از ترمیم، کمترین اثر ظاهری را باقی بگذارد. با کنار زدن بافتها، دیواره استخوانی نازکی که بین کیسه اشکی و فضای داخل بینی قرار دارد برداشته میشود تا مسیر تازهای برای عبور اشک ایجاد گردد.
در ادامه، مخاط کیسه اشکی و مخاط بینی بهصورت دقیق به هم متصل میشوند و یک دهانه نسبتاً بزرگ و پایدار شکل میگیرد؛ دهانهای که اجازه میدهد اشک بدون تجمع و فشار، مسیر جدید خود را پیدا کند. در برخی بیماران، برای اطمینان از باز ماندن این مسیر در دوره ترمیم، از استنت سیلیکونی موقت در سیستم اشکی استفاده میشود.
این روش سالها بهعنوان درمان مرجع انسداد مجرای اشکی شناخته شده است، زیرا دید مستقیم جراح به ساختارها، کنترل دقیق روی بافتها و امکان مدیریت شرایط پیچیده یا جراحیهای ترمیمی را فراهم میکند. به همین دلیل، در برخی بیماران خاص، داكریوسیستورینوستومی خارجی همچنان یک انتخاب مطمئن و قابل اعتماد محسوب میشود.
روشی کلاسیک و قدیمی است که طی آن جراح با ایجاد یک برش پوستی کوچک در ناحیهٔ کنار بینی (معمولاً در امتداد چین طبیعی پوست)، به کیسهٔ اشکی دسترسی پیدا کرده و ارتباط مستقیمی بین کیسه و حفرهٔ بینی ایجاد میکند.
تعریف و اصول فنی داكریوسیستورینوستومی اندوسكوپیک (Endoscopic DCR)
در داكریوسیستورینوستومی اندوسکوپیک، جراحی بدون هیچ برش پوستی و تنها از مسیر داخل بینی انجام میشود. جراح با استفاده از اندوسکوپ، که وسیلهای ظریف با دوربین بزرگنماییشده است، بهصورت مستقیم ناحیه کنار کیسه اشکی را از داخل بینی مشاهده میکند. سپس بخش نازکی از استخوان بین بینی و کیسه اشکی برداشته میشود تا راه تازهای برای تخلیه اشک ایجاد گردد.
در این روش، کیسه اشکی از سمت داخلی باز میشود و دهانهای ایجاد میگردد که اشک بتواند بهصورت طبیعی و بدون تجمع، وارد بینی شود. در برخی بیماران، برای اینکه این مسیر تازه در هفتههای اول بسته نشود، از یک استنت سیلیکونی ظریف بهطور موقت استفاده میشود تا روند ترمیم بهدرستی انجام گیرد.
از مهمترین مزایای این روش میتوان به نبود ردپای زخم روی صورت، درد و تورم کمتر پس از جراحی، کوتاهتر بودن دوره نقاهت و بازگشت سریعتر به فعالیتهای روزمره اشاره کرد. علاوه بر این، در صورت وجود مشکلاتی مانند انحراف تیغه بینی، پولیپ یا التهابهای سینوسی، امکان اصلاح همزمان آنها در همان عمل وجود دارد که به بهبود نتیجه نهایی کمک میکند.
مقایسه External DCR و Endoscopic DCR در عمل بالینی
مطالعات متعدد نشان دادهاند که میزان موفقیت هر دو روش بالا است و تفاوت آماری معنیداری در بسیاری از گزارشها وجود ندارد. External DCR معمولاً موفقیتی بین ۸۵ تا ۹۸ درصد و Endoscopic DCR حدود ۸۰ تا ۹۵ درصد دارد.
در عمل بالینی، تجربه جراح و انتخاب صحیح روش، اهمیت بیشتری از نام تکنیک دارد. به همین دلیل، انتخاب روش جراحی انسداد مجرای اشکی باید بر پایه شرایط واقعی بیمار انجام شود.
عوامل مؤثر در انتخاب روش جراحی
محل و نوع انسداد، سابقه جراحی یا ضربه، وضعیت آناتومی بینی، وجود انحراف تیغه، پولیپ یا سینوزیت، نگرانیهای زیباییشناختی بیمار و شرایط عمومی سلامت، همگی در انتخاب روش جراحی انسداد مجرای اشکی نقش دارند.
در بیماران با آناتومی پیچیده یا سابقه شکست جراحی، روش خارجی کنترل بیشتری فراهم میکند. در مقابل، در بیمارانی که به ظاهر صورت اهمیت میدهند یا نیاز به اصلاح همزمان بینی دارند، روش اندوسکوپیک منطقیتر است.
نتایج درمان، میزان موفقیت و عوارض احتمالی
عوارض هر دو روش محدود و قابلکنترل هستند. در روش خارجی ممکن است اسکار پوستی خفیف یا تورم بیشتری دیده شود، در حالی که در روش اندوسکوپیک، در صورت کوچک بودن دهانه ایجادشده، احتمال تنگی مجدد وجود دارد. پیگیری منظم و مراقبت صحیح، نقش مهمی در پیشگیری از این موارد دارد.
مراقبتهای پس از عمل و نقش آن در موفقیت جراحی
صرفنظر از نوع روش، شستوشوی منظم بینی، مصرف دقیق داروها، پرهیز از فینکردن شدید و مراجعات منظم برای بررسی دهانه ایجادشده، عوامل مشترک موفقیت درمان هستند. رعایت این موارد، نتیجه جراحی را تثبیت میکند.
داكریوسیستورینوستومی خارجی و اندوسکوپیک هر دو روشهایی علمی، مؤثر و پذیرفتهشده برای درمان انسداد مسیر تخلیه اشک هستند. هیچکدام بهطور مطلق بر دیگری برتری ندارد. آنچه نتیجه درمان را ماندگار میکند، انتخاب روش جراحی انسداد مجرای اشکی بهصورت شخصیسازیشده و بر اساس آناتومی، شرایط بالینی و تجربه تیم درمان است.
در مراکز مجهز، همکاری نزدیک میان چشمپزشک و متخصص گوشوحلقوبینی، بهترین نتایج را برای بیماران فراهم میکند.
جمعبندی نهایی
داكریوسیستورینوستومی خارجی و اندوسكوپیک هر دو روشهایی مؤثر، علمی و پذیرفتهشده برای درمان انسداد مجرای اشکی هستند. هیچکدام بهطور مطلق بر دیگری برتری ندارد. انتخاب صحیح، انتخاب شخصیسازیشده است؛ انتخابی که باید بر اساس آناتومی، شرایط بالینی، تجربهٔ جراح و ترجیح بیمار انجام شود.
در مراکز پیشرفته، رویکرد تیمی میان چشمپزشک و متخصص ENT بهترین نتایج را به همراه دارد و امکان بهرهگیری از مزایای هر دو روش را فراهم میکند.
اگر از اشکریزش مداوم، عفونت کیسه اشکی یا انسداد مجرای اشکی رنج میبرید، همین حالا برای دریافت مشاوره تخصصی و نوبت ویزیت با دکتر محمد حسن ریختهگر اقدام کنید.
پرسشهای متداول (FAQ) درباره مقایسه علمی داكریوسیستورینوستومی خارجی و اندوسكوپیک
- آیا روش خارجی قدیمی شده است؟
خیر، در برخی شرایط خاص همچنان بهترین انتخاب است. - آیا روش اندوسکوپیک همیشه بدون استنت انجام میشود؟
خیر، در برخی بیماران استفاده از استنت توصیه میشود. - کدام روش درد کمتری دارد؟
معمولاً روش اندوسکوپیک. - آیا امکان بازجراحی وجود دارد؟
بله، در صورت شکست هر روش، گزینههای درمانی وجود دارد. - تصمیم نهایی با چه کسی است؟
با پزشک، اما با در نظر گرفتن شرایط و خواست بیمار.
